عهدنامه خدا و بندگان نسخه PDF چاپ ارسال به دوست
امتیاز: / 7
بدعالی 

عهدنامه‏اى كه ميان خدا و بندگانش به نام «قرآن» نازل شده، معجزه جاويد پيامبر خاتم(ص) و كلام الهى و منشور احكام شرع است. بر امت مسلمان است كه كتاب آسمانى دين خود را بشناسند و در معارف آن ژرف بنگرند و به احكامش عمل كنند. پيش از هر چيز، هر مسلمانى وظيفه دارد قرآن را بشناسد. اين شناخت، ابعاد مختلفى دارد كه هر كدام مى‏تواند محور يك پژوهش قرار گيرد؛ از قبيل:

-    قرآنمحتواى آيات قرآنى چيست؟

-    فرق ميان قرآن و تورات و انجيل چيست؟

-    قرآن چگونه نازل شده و چگونه ثبت و نگارش يافته است؟

-    دليل مصونيت قرآن از تحريف و تغيير چيست؟

-    چگونه قرآن، منبع شناخت دين و احكام الهى است؟

-    چگونه اين كتاب كهن مى‏تواند نيازهاى روز مسلمانان را برآورد؟

-    ادب و آداب قرائت و تلاوت و حفظ قرآن چيست؟

-    تعداد سوره‏ها، آيه‏ها، كلمات و حروف قرآن چند است؟

-    چرا قرآن با گذشت اين همه سال از نزول آن، هم‏چنان تازه و شاداب و زنده است؟

از ميان موضوعات ياد شده، پيرامون محور نخست؛ يعنى مضامين و مفاهيم و محتويات آياتِ قرآن كريم مى‏پردازيم.

مفاهيم و محتواى قرآن

قرآن، كتاب هدايت بشر است و بارها تعبير «هدىً للنّاس» يكى از اوصاف اين كتاب آسمانى مطرح شده است. هر چه كه به هدايت انسان كمك كند، چه از طرح آيات و نشانه‏هاى خدا در هستى، يا سرگذشتِ انبيا و امت‏هاى پيشين، يا معرفى انسان‏هاى صالح و نيكوكار و سعادت‏مند، يا بيان احكام و مقرّرات الهى، يا طرح مباحث و موضوعات اخلاقى، تشريح حقايق و نفى خرافات، ترسيم سيماى بهشت و جهنم و سرانجام كار مؤمنان و كافران و سرنوشت اهل تقوا و اهل معصيت، در اين كتاب وجود دارد. از اين رو «تنوّع مباحث» يكى از ويژگى‏هاى موضوعات قرآنى است.

شهيد مطهرى ضمن پرداختن به شناخت تحليلى قرآن و اين‏كه اين كتاب، روى بعضى از مطالب تكيه بيش‏ترى دارد و از آن جمله، «خداشناسى» و «انسان‏شناسى» و «جهان‏شناسى» و شناخت جامعه انسانى و تاريخ و حيات و مرگ جوامع و... را برمى‏شمارد و مى‏نويسد:

«مسائل بسيار زياد ديگرى در قرآن مطرح است كه در اين‏جا فهرست‏وار به چندتاى آن اشاره مى‏كنيم. از جمله اين مسائل، نظر قرآن درباره خودش است، و بعد مسئله پيغمبر در قرآن و اين‏كه پيامبر را چگونه معرفى مى‏كند، با او چگونه سخن مى‏گويد. مسئله ديگر، تعريف مؤمن در قرآن و صفات مؤمنين است و... هر كدام از اين بحث‏هاى كلّى البته شعبه‏ها و شاخه‏هايى دارند. مثال، وقتى درباره انسان بحث مى‏كنيم، طبعاً در خصوص اخلاق نيز بايد سخن بگوييم و يا وقتى از جامعه صحبت مى‏كنيم، ناگزير بايد از روابط افراد و مسئله امر به معروف و نهى از منكر، مسئله طبقات اجتماعى و... سخن به ميان بياوريم.»(1)

از مفاهيم متعدد و معارف والاى قرآن كريم، به چند نمونه از مهم‏ترين موضوعات مى‏پردازيم:
1. موضوعات اعتقادى‏

وحى الهى براى تصحيح ديدگاه‏ها و رفتارهاى انسان از طريق عمل به دين و شريعت است. از اين رو از محورهاى عمده آيات قرآن، موضوعات اعتقادى است كه بسيار گسترده است. برخى از آن‏ها به قرار زير است:

خدا، توحيد، آفرينش جهان، آيات الهى در هستى، اسما و صفات پروردگار، بعثت انبيا، معجزات پيامبران، حق بودن خدا و دين، امتحان الهى، اتمام حجّت، سنّت امتحان، شرك، پرستش بت‏ها، احتجاج‏هاى انبيا با اقوام مشرك، كيفيت وحى بر انبيا، نزول قرآن، فرشتگان و نقش آنان در هستى، امامت، هدايت، روز قيامت، معاد، اجر خدا بر نيكى و عذاب الهى بر بدى، اوصاف بهشت و جهنم، خلود و جاودانگى در روز قيامت، شفاعت، عمل و رابطه‏اش با جزا، لوح محفوظ، كتاب مبين، تسبيح همه موجودات، خاتميّت، نامه اعمال و... .

2. موضوعات اخلاقى و تربيتى

هدف از بعثت انبيا، تزكيه و تعليم انسان و رشد معنوى و اخلاقى اوست. از اين رو در بخش گسترده‏اى از آيات، فضايل و رذايل اخلاقى و لزوم آراسته شدن به فضيلت‏ها و پيراسته شدن از زشتى‏ها مطرح شده و خود پيامبر (ص) «اسوه كامل و نيكو» و كسى كه «خُلق عظيم» دارد، معرفى شده است.

موضوعات اخلاقى هم بسيار است. برخى از آن‏ها فهرست‏وار از اين قرار است:

حسن خلق، صبر، حلم،كظم غيظ، شكر، رأفت، عفو، احسان، نيكى به پدر و مادر، دعا و توجه به خدا درهمه حال، پرهيز از غفلت، ادب در گفتار، چشم بستن از گناه، پرهيز از گفتار لغو، ذكر خدا، مخالفت با هواى نفس، ياد كردن از نعمت‏هاى الهى، يتيم نوازى، علم آموزى، پرسيدن از آن‏چه نمى‏دانيم، اميد به رحمت خدا، مغرور نشدن به مال و مقام، فانى بودن دنيا، ياد مرگ و حساب قيامت، رهايى از عُجب و خودپسندى، رعايت عدالت در ميان مردم، عبرت از تاريخ، عفاف و پاك‏دامنى، تقوا، توكّل، پرهيز از سوءظن، داشتن شرح صدر و تحمل، زشتى سخن چينى، اخلاص در عمل، پرهيز از رياكارى، نهى از منّت نهادن بر نيكى، نهى از حسد و كينه، نداشتنِ حبّ دنيا، پرهيز از تهمت، تهجّد و سحرخيزى، استغفار و توبه، تعظيم شعائر، تواضع، ترس از عذاب قيامت، خشوع و خضوع در عبادت و... .

3. مفاهيم اجتماعى و سياسى‏

اسلام، از رهبانيت و انزوا نهى كرده است. تعاليم قرآن نشان مى‏دهد كه اين دين، اجتماعى و سياسى است. احكام و مقرّرات آن نيز گواه اين مسئله است. به خصوص، مقرّرات اسلامى كه در دوره پس از هجرت تشريع شده و مخصوص دوره حكومت نبوى در مدينه است، بيشتر در سوره‏ها و آيات مدنى به چشم مى‏خورد.

در اين مورد نيز به برخى از موضوعات اجتماعى و سياسى اشاره مى‏شود:

نهى از اطاعت طاغوت، مبارزه با دشمنان متجاوز، نهى از همكارى با ظالمان، هم‏زيستى مسالمت‏آميز با پيروان اديان ديگر، دعوت به وحدت و پرهيز از تفرقه، خطر منافقان، توطئه يهود، جهاد با مشركان و منافقان و اهل بغى، اجراى حدود و قصاص، اطاعت از پيامبر و اولواالامر، ضرورتِ آمادگى دفاعى در برابر دشمن، وظيفه علما در برابر مفسدان، وفا به عهد و پيمان، نفى سلطه كفار بر مسلمانان، نماز جمعه و نماز خوف، آشتى دادن ميان گروه‏هاى درگير مسلمان، استقامت در ميدان نبرد، انفال و ثروت‏هاى عمومى، خمس و زكات، هجرت در راه خدا، لزوم پاى بندى به بيعت، پناه دادن به مشركانِ پناه‏جو، حقوقِ اهل ذمّه، برائت از مشركان، داشتن قبله مستقل، انجام فريضه حج، امر به معروف و نهى از منكر، پرهيز از دوستى و مراوده با دشمنان خدا، ويژگى‏هاى حزب الله و حزب الشيطان، حفظ اسرار در مقابل بيگانگان، صله رحم، طاغوت‏هاى اقتصادى، ولايت خدا و پيامبر بر مسلمانان، حرام بودن فرار از جنگ، وعده به امامت مستضعفان و وراثت صالحان.

4. احكام فقهى

مسائلى كه به رفتار و عمل انسان در بُعد فردى و اجتماعى مربوط مى‏شود و از آغاز تولد تا واپسين دم رحلت را شامل مى‏گردد، «فقه» نام دارد.

به تعبير شهيد مطهرى: «مسائلى كه در جهان امروز تحت عنوان حقوق طرح مى‏شود، با انواع مختلفش: حقوق اساسى، حقوق مدنى، حقوق خانوادگى، حقوق جزايى، حقوق ادارى، حقوق سياسى و... در ابواب مختلف فقه با نام‏هاى ديگر پراكنده است. به علاوه در فقه، مسائلى هست كه در حقوق امروز مطرح نيست. مانند مسائل عبادات.»(2)

موضوعات فقهى را به «عبادات»، «عقود» و «ايقاعات» تقسيم كرده‏اند و هر يك از اين سه شاخه به زير مجموعه‏هاى بسيارى تقسيم شده است. در آيات قرآن بخش‏هاى فراوانى به مسائل فقهى مربوط است و موضوعاتى هم‏چون نمونه‏هاى زير ديده مى‏شود:

نماز، روزه، خمس، زكات، جهاد، امر به معروف و نهى از منكر، ارث، ارتداد، ازدواج و طلاق، مهريه و نفقه، حجاب، محرم و نامحرم، اوقات نماز، قبله، طهارت و نجاست، بلوغ، اموال يتيمان، نگاه، تقيّه، تيمّم، غسل، وضو، حدِّ دزدى و شراب و تهمت، طواف و قربانى، بيع و داد و ستد و رشوه، ديه، ذبح حيوانات، حيوانات حلال گوشت و حرام گوشت، نماز جمعه، ربا، قرض الحسنه، شراب خوارى، خوردن اموال ديگران به باطل، شيردادن به فرزند، عقد دائم و موقت، اذان، لمس قرآن، ظهار، لعان، كفّاره، عادت زنانه، غنائم جنگى، پرهيز از تجمل زنان براى نامحرم (تبرّج)، فرزندكشى، نهى از قتل بى‏گناهان، قسم دروغ، شاهد گرفتن براى قرض، مهلت به معسر (تنگ‏دستى كه توانايى پرداخت بدهى را ندارد)، كتمان شهادت، كيفر محارب و مفسد فى الارض، حرمت زنا و لواط و كم فروشى و كنز، احكام نماز و روزه مسافر، وصيت، نشوز، كفالت، وديعه و... .

5. موضوعات تاريخى

تاريخ از نگاه قرآن، «موزه عبرت» و «مدرسه ذكر» است و سرگذشت پيشينيان آينه‏اى است كه رمز و راز سعادت‏ها و شقاوت‏ها و ضعف‏ها و قوّت‏ها و كام‏يابى‏ها و شكست‏ها را در زندگى افراد و گروه‏ها در آن مى‏توان ديد. از اين رو قرآن مى‏فرمايد: «لقد كان فى قصصهم عبرة لاولى الالباب؛(3) در داستان آنان عبرتى براى خردمندان است.»

در قرآن، هم از تاريخ نيكان و صالحان ياد شده، هم از فاسدان و ظالمان، هم سرگذشتِ مؤمنان مطرح شده، هم سرانجام كافران، تا از آن الهام گرفته شود و از اين عبرت، حجم وسيعى از آيات قرآن كريم، در بردارنده وقايع امت‏هاى گذشته است، تا از اين رو هم الگوهاى شايسته را براى ره‏پويان حق نشان دهد، هم از سيه روزى فاسدان و عنودان، چراغى برافروزد تا آيندگان از تاريخ گذشتگان درس بگيرند.

قرآن كريم، هم از افراد ياد كرده است (چه نيك و چه بد)، هم از امت‏هاى مختلف، هم از گروه‏هاى اجتماعى در زمان‏ها و ادوار تاريخى. اين حجمِ بسيار از موضوعات تاريخى آن قدر بسيار است كه حتى فهرست‏وار هم نمى‏توان در اين‏جا آورد. ليكن براى نمونه به تعدادى از آن‏ها اشاره مى‏شود:

سرگذشت پيامبرانى چون آدم، يونس، نوح، ابراهيم، اسماعيل، موسى، عيسى، يعقوب، داود، يوسف، يحيى، زكريا، لوط، اسحاق، ذى‏الكفل، شعيب و... ، گروه‏هايى هم‏چون اصحاب مدين، اصحاب رسّ، اصحاب اخدود، اصحاب سبت، اصحاب فيل، اصحاب كهف، اصحاب حجر، اصحاب ايكه، قوم عاد و ثمود و تبّع، جادوگران نهان موسى، احبار و رهبان در پيروان حضرت موسى و حضرت عيسى، داستان هابيل و قابيل، آدم و حوّا در بهشت و هبوط آنان، قوم بنى اسرائيل و عبور از نيل، اسباط، آل داود، آل عمران، انصار، مهاجرين، اهل بيعت رضوان، منافقان، سابقان، قريش، قوم نوح، داستان كشتى نوح، باغ شدّاد، سدّ مارب، بنى اسرائيل، حواريّون، پيامبران اولواالعزم، ناقه صالح، طالوت و جالوت، فرعون و هامان و قارون و ابولهب، حضرت مريم و همسر فرعون(آسيه)، جنگ ايران و روم، قصه هاروت و ماروت و ذوالقرنين و يأجوج و مأجوج، جنگ بدر و احزاب و حنين، سامرى و گوساله پرستى، بلعم باعورا، يونس و شكم ماهى، نزاع و حسادتِ هابيل و قابيل و... بسيارى موضوعات ديگر كه هر كدام شرح و تفسير و تاريخى دارد كه در كتاب‏هاى تفسير و تاريخ انبيا و قصص قرآن بيان شده است.

6. پديده‏هاى طبيعى‏

جلوه مفهومى ديگرى كه در آيات قرآن ديده مى‏شود، توجه دادن به مظاهر قدرت الهى در جهان خلقت است. اين يكى از بهترين شيوه‏هاى «خداشناسى» است كه در قرآن مطرح است؛ يعنى يادآورىِ «آيه»هاى صنع الهى و برانگيختنِ نگاه «آيه بين» و «آيه شناس» در انسان، تا از رهگذر اين نشانه‏ها به خالق آن‏ها پى ببرد.

خداوند بارها پس از ذكر اين نمونه‏ها تأكيد مى‏فرمايد كه در همه اين‏ها آيات و نشانه‏هايى براى آنان است كه اهل تعقل و تفكر و شنيدن و ديدن و ايمان و بصيرت‏اند.(4) و از كسانى كه بى تفاوت و غافلانه از كنار آيات الهى مى‏گذرند، انتقاد و نكوهش مى‏كند و مى‏فرمايد: «و كاين من آية فى السّموات و الارض يمرّون عليها و هم عنها معرضون؛(5)

چه بسا آيات و نشانه‏هاى الهى كه در زمين و آسمان است و اعراض كنان از كنار آن‏ها مى‏گذرند.»

اين نمونه‏ها آن قدر زياد است كه حتى نام تعدادى از سوره‏هاى قرآن هم برگرفته از همين پديده‏هاى طبيعى و آثار قدرت خدا در جهان است، هم‏چون سوره‏هاى: بقره، انعام، نمل، عنكبوت، نحل، فيل، رعد، شمس، قمر، ليل، ضحى‏، نور، دخان، حديد، بروج، فجر، علق، فلق.

در اين بخش هم به شمارى از پديده‏هاى طبيعى كه در قرآن مطرح شده است اشاره مى‏كنيم:

آب، باد، باران، ابر، آتش، تگرگ، سيل، رود، چشمه، دريا، طوفان، شب، روز، ستاره، ظلمت، نور، سايه، روشنايى، كوهستان، دره، موج، آسمان، زمين، دحوالارض، زلزله، صاعقه، خلقت انسان، نطفه و علقه و مضغه، گنج‏هاى زيرزمينى، رزق و روزى همه جنبندگان، رود نيل، درياى شور و شيرين و مجمع البحرين، خوابيدن و بيدار شدن انسان، طعام‏هاى مختلف، عسل، خيار، سير، پياز، عدس، جابه جايى شب و روز، اختلاف رنگ‏ها و زبان‏ها، اقوام و قبايل مختلف بشرى، حركت كوه‏ها، خزندگان و چهارپايان و آبزيان، پروانه، زنبورعسل، شتر، مورچه، كلاغ، گاو، بز، گوسفند، مار، ماهى، نهنگ، رعد و برق، زوجيّت عمومى، مگس، آتشفشان، بادهاى زرد و سياه، سرما و گرما، خاك، هدهد، شير و لبنيات و گوشتِ دام و ماهى، صفوف پرندگان آسمان، كشتى، كاهش و فرسايش زمين، خسوف خورشيد، چرخش زمين و سيّارات، كوه طور و كوه جودى و... بسيارى موضوعات ديگر.

توجه به اين همه پديده‏ها كه هر كدام با هدفى و در راستاى هدايت و تذكرى در آيات قرآن آمده است، روش هدايتى قرآن را نشان مى‏دهد و به «عينيّت» در زندگى تأكيد مى‏كند و چشم انسان را به روى «آياتِ آفاقى» و «آياتِ انفسى» مى‏گشايد.

البته محورهاى ياد شده، نهايى و جامع همه موضوعات نيست و هر كس مى‏تواند با نگرشى خاص، مفاهيم قرآن را دسته‏بندى خاص كند و محتواى اين منشور آسمانى را ترسيم نمايد. مثلاً مى‏توان اين عنوان‏ها را هم ذكر كرد و براى هر كدام زير مجموعه‏ها و شواهدى آورد:

-    الگوهاى قرآنى؛

-    سنّت‏هاى الهى در خلقت؛

-    گروه‏هاى اجتماعى؛

-    تعاليم انبيا در تاريخ؛

-    افراد مدح شده و مذمّت شده در قرآن؛

-    ويژگى‏ها و اوصاف خود قرآن در قرآن؛

-    اوصاف انسان (مثبت و منفى)؛

-    موضوعات اقتصادى؛

-    استخراج اعلام و اشخاص؛

-    موضوعات متفرقه.


آن‏چه در اين پژوهش ارائه شد، براى توجه دادن اذهان به كليّاتى در باب مفاهيم قرآن كريم بود، تا به صورت اجمال بدانيم در اين كتاب مقدس كه يادگار حضرت رسول (ص) و يكى از «ثقلين» است، از چه چيزهايى بحث شده است.

اميد است اين نكات، انگيزه ما را در مطالعه و تدبّر در آيات قرآن افزايش دهد و انس ما را با كلام خدا كه دريايى موّاج از حكمت‏هاى متعالى و آموزه‏هاى ناب و انسان‏پرور است بيش‏تر كند.

قرآن، حيات روشن دل‏هاست‏

قرآن، فروغ و شمع محفل‏هاست‏

دل از فروغش نور مى‏گيرد

جان، از پيامش شور مى‏گيرد

قرآن، كتاب مكتب و آيين‏

قرآن، كتاب استوار دين(6)


جواد محدّثى

پي نوشت ها:

1) شهيد مطهرى، ج 1 (چاپ سوم، انتشارات صدرا)، ص 32.

2) آشنايى با علوم اسلامى، (اصول فقه، فقه)، ص 52.

3) يوسف (12) آيه 111.

4) مثل آياتِ: 77 سوره حجر و 11، 13، 65، 67، 69 و 101 سوره نحل.

5) يوسف (12) آيه 105.

6) برگ و بار، ص 237.

 
< بعد   قبل >